Frederick Douglass học chữ khi bị cấm: con đường từ nô lệ đến tự do

Frederick Douglass (khoảng 1818–1895) sinh ra là nô lệ ở bang Maryland, nước Mỹ, và tự học đọc học viết khi chủ nhà cấm. Ông học lén bằng cách đổi bánh mì lấy bài học từ những đứa trẻ trên phố, chép chữ trên các tấm gỗ ở xưởng đóng tàu, đọc sách mua bằng đồng tiền dành dụm. Năm 1838 ông trốn thoát, và năm 1845 xuất bản tự truyện kể lại đời mình. Câu chuyện của ông là một trong những minh chứng rõ nhất rằng học chữ có thể là một hành động can đảm.

Sinh ra không được biết ngày sinh của mình

Douglass sinh ở hạt Talbot, Maryland, với tên Frederick Augustus Washington Bailey. Ngay câu mở đầu tự truyện, ông viết rằng mình không biết chính xác tuổi, vì người nô lệ thường không được cho biết ngày sinh. Ông bị tách khỏi mẹ từ khi còn bé, gần như không nhớ mặt bà.

Đây là bối cảnh để hiểu vì sao chữ viết quan trọng đến thế. Với người nô lệ, không có giấy tờ, không có tên trong sổ sách như một con người, không biết đọc để hiểu luật lệ đang trói buộc mình.

Bài học chữ cái bị cắt ngang

Khoảng 8 tuổi, Douglass được gửi đến Baltimore, làm việc trong nhà Hugh Auld. Bà chủ Sophia Auld ban đầu đối xử tử tế và bắt đầu dạy cậu bảng chữ cái, rồi những từ ngắn. Khi Hugh Auld biết chuyện, ông ta ngăn lại ngay. Theo lời Douglass trong tự truyện, ông chủ nói rằng dạy nô lệ đọc là không được phép và không an toàn, rằng biết chữ sẽ khiến nô lệ không còn chịu phục tùng.

Douglass kể rằng lời cấm ấy chính là bài học quan trọng nhất cậu nhận được. Cậu hiểu ra con đường từ nô lệ đến tự do đi qua chữ viết. Nếu chủ sợ đến thế, thì chữ phải có sức mạnh thật. Từ đó, cậu quyết học bằng mọi giá.

Những cách học lén của một cậu bé

Đổi bánh mì lấy bài học

Khi được sai đi việc vặt, cậu mang theo sách và bánh mì. Ở khu phố, nhiều đứa trẻ da trắng nhà nghèo thường đói. Cậu đổi bánh mì lấy việc chúng chỉ cho mình đọc. Trong tự truyện, Douglass cố ý không nêu tên những đứa trẻ ấy để chúng không gặp rắc rối, và bày tỏ lòng biết ơn với chúng.

Chép chữ ở xưởng đóng tàu

Ở xưởng đóng tàu, thợ mộc đánh dấu các tấm gỗ bằng chữ cái viết tắt theo vị trí trên tàu. Douglass học các chữ này rồi vờ thách các cậu bé khác xem ai viết được nhiều chữ hơn. Khi chúng viết, cậu học thêm. Cậu chép chữ trên tường, hàng rào, mặt đất, và chép lại vào những chỗ trống trong vở tập viết cũ của con trai nhà chủ.

Một cuốn sách mua bằng 50 xu

Khoảng 12 tuổi, cậu dành dụm tiền mua một cuốn sách tên The Columbian Orator, tuyển tập các bài diễn văn. Trong đó có những bài đối thoại bàn về tự do và nô lệ. Đọc chúng, cậu có thêm ngôn từ cho những điều mình cảm thấy từ lâu.

Học chữ rồi dạy chữ

Khi bị đưa về làm việc ở nông trại, Douglass tổ chức một lớp học bí mật ngày Chủ nhật, dạy những người nô lệ khác đọc. Lớp học có lúc đông người, ai cũng biết nếu bị phát hiện có thể bị trừng phạt nặng. Ông viết rằng đó là một trong những quãng thời gian hạnh phúc nhất của mình.

Đây là bước tiến quan trọng của lòng can đảm: không chỉ liều vì bản thân, mà mở cánh cửa cho người khác. Biết chữ, với ông, không phải để hơn người mà để cùng nhau hiểu thân phận mình.

Dòng thời gian

Cuốn tự truyện cũng là một liều lĩnh có tính toán

Xuất bản tự truyện năm 1845, Douglass ghi rõ tên người, tên nơi chốn. Khi ấy về mặt pháp lý ông vẫn là nô lệ bỏ trốn, có thể bị bắt về. Nhiều người khuyên ông đừng tiết lộ quá nhiều. Ông vẫn viết, vì có những người nghi ngờ rằng một người từng là nô lệ không thể nói và viết hay như vậy; chi tiết cụ thể là cách chứng minh câu chuyện thật.

Nhưng ông cũng không liều mù quáng. Ông giữ kín cách mình trốn thoát để không làm hỏng con đường của người đi sau, và sang Anh một thời gian để tránh bị bắt. Đây đúng là dũng cảm có hiểu biết: chấp nhận rủi ro cần thiết, giảm rủi ro không cần thiết.

Bài học cho người đọc hôm nay

Trẻ em Việt Nam ngày nay được đi học, có sách miễn phí ở thư viện, có thầy cô. Câu chuyện của Douglass giúp các em nhìn lại điều tưởng như hiển nhiên: được học là một đặc quyền mà nhiều người từng phải trả giá rất đắt mới có.

• Học không cần đủ điều kiện mới bắt đầu. Douglass học bằng bánh mì, tấm gỗ, vở cũ.
• Hỏi người khác là một cách học dũng cảm. Cậu bé nô lệ không ngại hỏi những đứa trẻ trên phố.
• Kiến thức nên được chia sẻ. Lớp học Chủ nhật bí mật là phần đẹp nhất của câu chuyện.

Với cha mẹ, khi kể, nên giữ đúng tinh thần: ca ngợi ý chí học và lòng tốt chia sẻ, chứ không biến câu chuyện thành lời trách "người ta khổ thế mà vẫn học, sao con lười". So sánh như vậy làm trẻ chán đọc hơn là thấy cảm hứng.

Đọc thêm / làm tiếp

• Narrative of the Life of Frederick Douglass, an American Slave (1845): bản tiếng Anh thuộc phạm vi công cộng, ngắn, đọc được với học sinh trung học. Chương 6 và 7 kể chuyện học chữ.
• Hai tự truyện sau: My Bondage and My Freedom (1855) và Life and Times of Frederick Douglass (bản đầu 1881) kể lại nhiều chi tiết, có chỗ khác bản 1845.
• Di tích: ngôi nhà Cedar Hill của ông ở Washington nay là khu di tích quốc gia.
• Hoạt động với trẻ: cùng con chép lại các chữ cái thấy được trên đường đi học trong một tuần, rồi kể cho con nghe Douglass học chữ thế nào.
• Câu hỏi để nói chuyện: "Vì sao ông chủ lại sợ một cậu bé biết đọc?"