Con vật tượng trưng cho lòng can đảm: sư tử, hổ, đại bàng và gà

Ba con vật tượng trưng cho lòng can đảm phổ biến nhất là sư tử (biểu tượng của phương Tây, Ấn Độ và nhà Phật), hổ (chúa sơn lâm của phương Đông, được người Việt kính gọi là Ông Ba Mươi) và đại bàng (biểu tượng của sức mạnh, tầm nhìn). Văn hoá Việt còn có con gà trống với "năm đức" trong đó có dũng, và hình ảnh con bọ ngựa chắn xe vừa là biểu tượng gan dạ vừa là lời chê liều lĩnh. Đáng chú ý, nhiều biểu tượng can đảm luôn có mặt trái là sự hung hãn.

Sư tử: từ Heracles đến tiếng rống của Đức Phật

Phương Tây

Trong thần thoại Hy Lạp, kỳ công đầu tiên trong mười hai kỳ công của Heracles là hạ con sư tử xứ Nemea, rồi khoác da nó làm áo. Ở châu Âu trung đại, sư tử xuất hiện dày đặc trên huy hiệu các dòng họ, các vương quốc. Vua Richard I của nước Anh (thế kỷ XII) được gọi là "Richard Tim Sư Tử" (Cœur de Lion) để ca ngợi sự gan dạ. Trong tiếng Anh, "lionhearted" (tim sư tử) nghĩa là rất can đảm.

Ấn Độ và Phật giáo

Ở Ấn Độ, sư tử là biểu tượng của vương quyền và sức mạnh tinh thần. Trong kinh Phật, lời thuyết pháp của Đức Phật được ví như "sư tử hống" (tiếng rống của sư tử): nói chân lý một cách không sợ hãi, khiến mọi tà kiến im bặt. Đầu cột đá của vua Ashoka ở Sarnath (thế kỷ III trước Công nguyên) có bốn con sư tử quay lưng vào nhau.

Ở Việt Nam

Việt Nam không có sư tử hoang dã. Hình tượng sư tử đến qua Phật giáo và nghệ thuật Trung Hoa, rồi được Việt hoá thành nhiều dạng: con nghê canh cửa đình, chùa (tên gọi gốc từ "toan nghê", một loài thú dạng sư tử trong sách cổ), múa lân – sư tử dịp Trung thu và Tết. Những tượng sư tử đá trước cổng có bài riêng ở wiki khác trong hệ; ở đây chỉ cần nhớ rằng con vật canh giữ ấy được chọn vì mang ý nghĩa không sợ hãi.

Một chi tiết thú vị cho trẻ: chú Sư tử nổi tiếng nhất trong văn học thiếu nhi thế giới lại là chú nhát gan trong Phù thuỷ xứ Oz (1900) của L. Frank Baum. Tác giả cố ý đảo biểu tượng để nói một điều sâu sắc: chú luôn sợ, nhưng luôn đứng ra khi bạn cần — chú đã can đảm từ trước khi được "trao" lòng can đảm.

Hổ: chúa sơn lâm và Ông Ba Mươi

Ở Đông Á và Đông Nam Á, nơi có hổ hoang dã, hổ thay chỗ sư tử làm biểu tượng dũng mãnh. Tiếng Hán có "hổ tướng" (tướng giỏi, gan), "hổ phụ sinh hổ tử" (cha hổ sinh con hổ). Trong Tam quốc diễn nghĩa, năm vị tướng nổi tiếng nhất của Lưu Bị được gọi là "Ngũ hổ tướng" — đây là cách gọi của tiểu thuyết, không phải tước hiệu trong chính sử.

Người Việt vừa kính vừa sợ hổ. Dân gian kiêng gọi thẳng tên, mà gọi là "Ông Ba Mươi", "ông Cọp", "ngài". Nhiều nơi có miếu thờ Sơn quân (thần núi, thường gắn với hổ), và tranh Đông Hồ, tranh Hàng Trống có những bức hổ nổi tiếng như "Ngũ hổ". Hổ trong văn hoá Việt vừa là sức mạnh đáng sợ, vừa là thần hộ mệnh trấn giữ.

Câu "không vào hang hùm sao bắt được hùm con" và câu "bạo hổ bằng hà" (tay không đánh hổ) trong Luận ngữ cho thấy hổ còn là thước đo của sự gan: dám đối mặt với hổ là gan cực độ — nhưng tay không mà đánh hổ thì Khổng Tử chê là liều.

Đại bàng: sức mạnh và tầm nhìn

Đại bàng là chim của thần Zeus trong thần thoại Hy Lạp. Quân đoàn La Mã mang biểu tượng đại bàng (aquila) trên cờ hiệu, mất cờ đại bàng bị coi là nỗi nhục lớn. Nhiều dân tộc bản địa Bắc Mỹ coi lông đại bàng là vật thiêng, chỉ trao cho người đã làm việc can đảm hoặc đáng kính.

Ý nghĩa của đại bàng khác sư tử và hổ ở chỗ nó gắn với tầm nhìn: bay cao, nhìn xa. Có thể hiểu đây là loại can đảm có hiểu biết — thấy rõ toàn cảnh rồi mới lao xuống. Trong tiếng Việt, "chim đại bàng" thường dùng để ví chí lớn, khác với "chim sẻ" nhỏ bé. Nhưng truyện Con sẻ của Turgenev lại cho thấy chính con chim nhỏ ấy cũng có thể là biểu tượng can đảm khi nó bảo vệ con non.

Con gà trống và năm đức

Sách Hàn Thi ngoại truyện thời Hán có đoạn nói về năm đức của con gà, được người Việt biết đến rộng rãi:

Trong năm đức, "dũng" chỉ là một — và đứng cạnh "nhân" (gọi bạn chia thức ăn). Tranh gà trống là đề tài quen thuộc của tranh Đông Hồ ngày Tết. Gà chọi trong lễ hội làng cũng được coi là biểu tượng gan góc, dù ngày nay nhiều người đặt câu hỏi về việc cho con vật đánh nhau để người xem.

Bọ ngựa chắn xe: dũng hay liều?

Hình ảnh con bọ ngựa giơ hai càng chắn bánh xe ("đường lang đương xa", 螳螂當車) có hai cách hiểu trái ngược trong sách cổ Trung Hoa:

• Chê liều lĩnh: sách Trang Tử, thiên Nhân gian thế, dùng hình ảnh này để chê kẻ không biết lượng sức mình, đem cái nhỏ chống cái lớn.
• Khen gan dạ: một truyện khác, thường được dẫn từ Hàn Thi ngoại truyện, kể Tề Trang công đi săn thấy bọ ngựa giơ càng chắn xe; ông bảo nếu nó là người thì hẳn là dũng sĩ thiên hạ, rồi cho xe tránh sang lối khác.

Tiếng Việt chuyển thành "châu chấu đá xe" và thường hiểu theo nghĩa chê. Cùng một hình ảnh mà hai kết luận, đây là đề tài thú vị để bàn với học sinh: điều gì làm nên khác biệt giữa gan dạ và liều? Câu trả lời thường nằm ở mục đích và hiểu biết chứ không ở hình ảnh.

Con vật tượng trưng cho sự nhút nhát

Đối lập với các biểu tượng can đảm là những con vật được gắn với sự nhút nhát: con thỏ ("nhát như thỏ đế"), con cáy ("nhát như cáy"), con chuột; tiếng Anh dùng "chicken" (gà con) để chỉ kẻ nhát. Thật ra những con vật này không "hèn": chạy trốn, chui vào hang là cách sống sót tốt nhất của loài bị săn. Đây là một ý hay để nói với trẻ: sợ không xấu, nó giúp con thỏ sống sót. Điều quan trọng là biết lúc nào nên chạy, lúc nào nên đứng lại.

Đọc thêm và làm tiếp

• Sách cho trẻ: Phù thuỷ xứ Oz (L. Frank Baum) để nói về chú Sư tử nhát gan; truyện cổ tích Việt có hổ như Sự tích con hổ có vằn (bản kể dân gian, nhiều dị bản).
• Tham quan: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (Hà Nội) có tranh dân gian hổ, gà; các đình chùa cổ có tượng nghê canh cửa.
• Hoạt động với con: hỏi "Nếu lòng can đảm của con là một con vật, nó là con gì? Vì sao?" — câu trả lời thường rất bất ngờ và cho cha mẹ biết con nghĩ gì về can đảm.