Bệnh nhân S.M. là một phụ nữ Mỹ bị tổn thương hạch hạnh nhân cả hai bên do một bệnh di truyền hiếm, và gần như không cảm thấy sợ trước rắn, nhện, nhà ma hay phim kinh dị. Nghiên cứu của Justin Feinstein và cộng sự năm 2011 cho thấy cái giá của việc không biết sợ: bà liên tục lại gần những thứ nguy hiểm và đã gặp nhiều tình huống đe dọa đến tính mạng trong đời. Trường hợp này là bằng chứng rõ nhất rằng nỗi sợ không phải kẻ thù – và can đảm không có nghĩa là mất nỗi sợ.
S.M. là ai
Để bảo vệ danh tính, giới nghiên cứu chỉ gọi bà bằng hai chữ cái viết tắt S.M. Bà mắc bệnh Urbach–Wiethe, một bệnh di truyền rất hiếm, có thể làm lắng đọng canxi ở một số vùng não. Ở S.M., quá trình này đã phá hủy gần như hoàn toàn hạch hạnh nhân ở cả hai bán cầu, trong khi phần lớn các vùng não khác còn nguyên vẹn.
Từ thập niên 1990, S.M. tham gia nhiều nghiên cứu tại Đại học Iowa, nơi có các nhà thần kinh học Antonio Damasio, Ralph Adolphs, Daniel Tranel. Trí thông minh, trí nhớ, ngôn ngữ của bà ở mức bình thường. Bà vẫn có các cảm xúc khác như vui, buồn. Điều thiếu nổi bật nhất là nỗi sợ.
Những phát hiện ban đầu: không nhận ra nỗi sợ trên mặt người
Năm 1994, Ralph Adolphs và cộng sự công bố trên tạp chí Nature rằng S.M. rất khó nhận ra vẻ sợ hãi trên gương mặt người khác, dù vẫn nhận ra vui, buồn tương đối bình thường. Bà cũng không vẽ được gương mặt sợ hãi – khi được yêu cầu, bà nói không biết nó trông thế nào.
Năm 2009, một nghiên cứu khác (Daniel Kennedy và cộng sự) phát hiện S.M. gần như không có cảm giác về khoảng cách cá nhân: bà thấy thoải mái khi đứng sát mặt người lạ, mũi gần chạm mũi, điều mà đa số người thấy rất khó chịu.
Nghiên cứu năm 2011: thử làm S.M. sợ
Năm 2011, Justin Feinstein, Ralph Adolphs, Antonio Damasio và Daniel Tranel công bố trên tạp chí Current Biology một nghiên cứu với mục tiêu đơn giản: tìm xem có cái gì làm S.M. sợ không.
| Tình huống | Người bình thường thường phản ứng | S.M. phản ứng |
|---|---|---|
| Cửa hàng thú cưng có rắn, nhện lớn | Giữ khoảng cách, ghê sợ | Tò mò, cầm rắn, nhiều lần muốn chạm vào những con nguy hiểm hơn, phải được ngăn lại |
| Một "nhà ma" dựng cho lễ Halloween trong một khu bệnh viện cũ | Giật mình, la hét, đi sát nhau | Đi đầu nhóm, cười, chọc thử một người đóng vai ma |
| Đoạn phim kinh dị | Sợ, quay đi | Thấy thú vị, không sợ |
| Bảng hỏi về nỗi sợ trong đời | Có ít nhiều nỗi sợ | Mức sợ rất thấp |
Các nhà nghiên cứu cũng ghi nhận qua tiểu sử rằng S.M. từng gặp nhiều tình huống bị đe dọa nghiêm trọng bởi người khác, và trong những lần đó bà mô tả mình không thấy sợ. Bà có xu hướng tiếp cận chứ không tránh những tình huống và con người mà đa số chúng ta sẽ thấy đáng ngờ.
Nhưng S.M. vẫn có thể sợ
Năm 2013, Feinstein và cộng sự công bố trên Nature Neuroscience một phát hiện bất ngờ. Khi S.M. và hai người khác cũng tổn thương hạch hạnh nhân hai bên hít một hơi khí có nồng độ CO2 cao (35%) – một thủ thuật trong phòng thí nghiệm gây cảm giác ngạt – cả ba đều hoảng sợ dữ dội. Thậm chí họ phản ứng mạnh hơn phần lớn người khỏe mạnh trong nhóm đối chứng.
Điều đó cho thấy hạch hạnh nhân cần cho nỗi sợ trước mối đe dọa bên ngoài (con rắn, kẻ xấu), nhưng nỗi sợ xuất phát từ bên trong cơ thể (ngạt thở) có thể đi qua đường khác, có lẽ qua thân não và các vùng cảm nhận cơ thể. Đây cũng là một trong những lý do Joseph LeDoux và nhiều người khác khuyên không nên gọi hạch hạnh nhân là "trung tâm sợ hãi" một cách đơn giản.
Bài học: nỗi sợ là người bảo vệ
Câu chuyện của S.M. hay bị kể như chuyện "người phụ nữ không biết sợ" với giọng ngưỡng mộ. Đọc kỹ thì thấy điều ngược lại: thiếu nỗi sợ khiến bà dễ bị tổn thương.
- Nỗi sợ giúp ta tránh xa trước khi kịp nghĩ. Người bình thường lùi lại trước con rắn lạ trong một phần giây. S.M. không có cú lùi đó.
- Nỗi sợ giúp ta học. Một lần bị đe dọa làm người khác cảnh giác hơn về sau. S.M. dường như không rút ra được bài học cảm xúc đó.
- Nỗi sợ giúp ta đọc người khác. Không nhận ra vẻ sợ trên mặt người khác thì cũng khó nhận ra khi mọi người xung quanh đang thấy có điều bất ổn.
Can đảm cần nỗi sợ
Đây là lý do trường hợp S.M. quan trọng với bất kỳ ai muốn hiểu lòng dũng cảm. Nếu dũng cảm là "không sợ", thì S.M. là người dũng cảm nhất thế giới. Nhưng không ai trong các nhà nghiên cứu mô tả bà như vậy. Hành động của bà không phải là vượt qua nỗi sợ để làm điều đáng làm; đó là thiếu một tín hiệu cảnh báo cần thiết.
Từ Aristotle đến S. J. Rachman, các định nghĩa nghiêm túc về can đảm đều có chung một điểm: người can đảm biết điều gì đáng sợ, cảm thấy nỗi sợ, và vẫn chọn hành động vì một lý do xứng đáng. Bỏ nỗi sợ ra khỏi phương trình thì không còn can đảm, chỉ còn liều lĩnh – hay ở S.M., một khiếm khuyết đáng thương.
Với người đọc thường, bài học rất thực tế: đừng tìm cách "diệt" nỗi sợ. Hãy học cách nghe nó, phân biệt khi nào nó báo đúng (nước sâu, chó lạ gầm gừ, giông sét) và khi nào nó báo quá mức (gọi một cuộc điện thoại, phát biểu trong cuộc họp). Can đảm nằm ở việc nghe nỗi sợ rồi quyết định, không phải ở việc tắt nó đi.
Giới hạn của một trường hợp
S.M. là một người, với một bệnh hiếm. Các nhà nghiên cứu đối chiếu thêm với vài người khác cùng bệnh (như cặp sinh đôi trong nghiên cứu năm 2013) và rất nhiều nghiên cứu trên động vật. Dù vậy, không nên suy rộng mọi đặc điểm của S.M. cho mọi người, cũng không nên coi hạch hạnh nhân là "công tắc" duy nhất của nỗi sợ.
Đọc thêm / làm tiếp
- Feinstein J. S., Adolphs R., Damasio A., Tranel D. (2011), "The human amygdala and the induction and experience of fear", Current Biology.
- Antonio Damasio, Descartes' Error (1994): về vai trò của cảm xúc trong suy nghĩ và quyết định.
- Joseph LeDoux, Anxious (2015): cách nhìn mới về hạch hạnh nhân và cảm giác sợ.
- Thử nghĩ lại một lần nỗi sợ đã cứu bạn khỏi rắc rối. Rồi một lần nỗi sợ làm bạn bỏ lỡ điều đáng làm. Hai lần đó khác nhau ở đâu?
Câu hỏi thường gặp
Bệnh nhân S.M. là ai?
S.M. là một phụ nữ Mỹ mắc bệnh Urbach–Wiethe, bệnh di truyền hiếm đã phá hủy hạch hạnh nhân ở cả hai bên não. Bà tham gia nhiều nghiên cứu tại Đại học Iowa từ thập niên 1990. Bà gần như không cảm thấy sợ trước những mối đe dọa bên ngoài.
Không biết sợ có phải là dũng cảm không?
Không. Can đảm là cảm thấy sợ mà vẫn hành động vì một lý do xứng đáng. Trường hợp S.M. cho thấy thiếu nỗi sợ khiến người ta liên tục lại gần nguy hiểm mà không nhận ra. Nỗi sợ là tín hiệu bảo vệ cần thiết.
Bệnh Urbach–Wiethe là gì?
Đây là một bệnh di truyền rất hiếm, ảnh hưởng đến da và niêm mạc, ở một số người có thể gây lắng đọng canxi ở vùng thùy thái dương giữa, trong đó có hạch hạnh nhân. Bệnh được mô tả lần đầu vào năm 1929. Chỉ một phần người bệnh có tổn thương não như S.M.
S.M. có bao giờ cảm thấy sợ không?
Có. Nghiên cứu năm 2013 cho thấy khi hít khí có nồng độ CO2 cao gây cảm giác ngạt, S.M. hoảng sợ dữ dội. Điều này chứng tỏ nỗi sợ xuất phát từ bên trong cơ thể có thể không cần hạch hạnh nhân. Nỗi sợ trước mối đe dọa bên ngoài thì gần như vắng bóng ở bà.
Hạch hạnh nhân có phải trung tâm sợ hãi của não không?
Hạch hạnh nhân rất quan trọng trong việc phát hiện và phản ứng với mối đe dọa bên ngoài, như trường hợp S.M. cho thấy. Nhưng nó không phải nơi duy nhất tạo ra cảm giác sợ. Nhiều nhà khoa học, trong đó có Joseph LeDoux, khuyên không nên gọi nó đơn giản là trung tâm sợ hãi.