Trẻ sợ tiếng động lớn: máy hút bụi, máy sấy, pháo hoa

Trẻ sợ tiếng động lớn như máy hút bụi, máy sấy tóc, máy sấy tay trong nhà vệ sinh công cộng, bóng bay nổ, trống múa lân hay pháo hoa vì tai trẻ nhạy, tiếng ồn đến bất ngờ và con chưa hiểu nguồn gốc của nó. Đây là nỗi sợ rất thường gặp ở trẻ 1–5 tuổi và thường bớt dần khi con lớn. Cách giúp con là cho con biết trước, cho con được kiểm soát (tự bấm nút, tự bịt tai), làm quen từ xa và nhỏ đến gần và to dần, và bảo vệ tai con thật sự ở những nơi quá ồn như khu bắn pháo hoa.

Tai trẻ và tiếng ồn đột ngột

Ngay từ lúc mới sinh, em bé đã giật nảy người khi nghe tiếng động lớn — đó là phản xạ bẩm sinh. Lớn hơn một chút, trẻ bắt đầu nhận ra nguồn gốc âm thanh, nhưng với những tiếng to, gầm rú, không rõ từ đâu đến, con vẫn phản ứng như trước một mối đe doạ.

Một chiếc máy hút bụi với trẻ hai tuổi giống một con vật kêu to, nuốt mọi thứ trên sàn và đi theo mình khắp nhà. Một chiếc máy sấy tay trong nhà vệ sinh trung tâm thương mại bất ngờ gầm lên ngay sát tai. Nghe theo cách đó, con sợ là dễ hiểu.

Có một điểm thú vị: máy sấy tay thường được lắp ở độ cao vừa với người lớn, tức là ngang tai trẻ. Năm 2019, tạp chí nhi khoa Canada Paediatrics & Child Health đăng một nghiên cứu do một học sinh Canada thực hiện, đo độ ồn máy sấy tay ở độ cao tai trẻ và ghi nhận nhiều máy rất ồn. Trẻ bịt tai chạy khỏi máy sấy tay có lý do của mình.

Những tiếng động trẻ hay sợ

Giải thích cho con nghe

Trẻ sợ ít hơn khi hiểu tiếng động đến từ đâu. Vài cách nói:

• "Máy hút bụi kêu to vì trong bụng nó có một cái quạt quay rất nhanh để hút bụi vào túi. Nó không hút được con đâu, miệng nó chỉ nhỏ bằng thế này thôi."
• "Pháo hoa nổ to vì nó bay lên thật cao rồi bung ra. Mình đứng ở xa nên chỉ nghe tiếng thôi, không sao cả."
• "Cái máy sấy tay có cảm biến, đưa tay vào là nó bật. Con không đưa tay vào thì nó không kêu."

Với trẻ 2–4 tuổi, một nỗi sợ hay gặp là sợ bị hút vào: máy hút bụi, lỗ thoát nước bồn tắm, bồn cầu xả. Cho con thả một món đồ chơi to vào gần miệng hút để thấy nó không chui vào được giúp nhiều hơn mọi lời giải thích.

Việc làm được ngay

Cho con được kiểm soát

• Tự bấm nút. Trẻ thường bớt sợ ngay khi được là người bật máy hút bụi, máy sấy. Tiếng to mà mình chủ động thì khác hẳn tiếng to bất ngờ.
• Tự bịt tai. Dạy con bịt hai tai bằng lòng bàn tay, hoặc có một chiếc chụp tai riêng của con. Con biết mình có cách "vặn nhỏ" thế giới.
• Báo trước. "Mẹ đếm đến ba rồi bật máy nhé. Một, hai, ba." Không bật máy đột ngột khi con đang chơi cạnh.

Làm quen từ nhỏ đến to, từ xa đến gần

1. Cho con khám phá máy khi máy tắt: sờ, đẩy, nhìn miệng hút.
2. Bật máy ở phòng khác, cửa đóng, con chơi ở phòng mình.
3. Bật máy ở cuối phòng, con ngồi trong lòng bố mẹ, có bịt tai nếu muốn.
4. Con tự bật, bố mẹ hút bụi.
5. Con cầm tay bố mẹ cùng đẩy máy.

Nhiều nhà biến máy hút bụi thành "con voi" có vòi hút, cho con đặt tên, chào nó trước khi bật. Với trẻ nhỏ, chơi đóng vai như vậy làm thứ đáng sợ trở nên gần gũi. Nguyên tắc chia nhỏ từng bậc này có bài chung ở mục Nuôi dưỡng lòng can đảm.

Câu nói mẫu

• "Tiếng to làm con giật mình đúng không? Con bịt tai lại đi, mẹ ở đây."
• "Con muốn bấm nút bật không? Hay con đứng xa xem mẹ bấm?"
• "Ở nhà vệ sinh có cái máy sấy kêu to đấy. Mình dùng khăn giấy, không cần dùng máy."
• "Đêm nay giao thừa có pháo hoa. Tiếng sẽ rất to, ánh sáng rất đẹp. Con muốn xem qua cửa sổ hay ra ngoài có đội chụp tai?"

Pháo hoa và lễ hội: bảo vệ tai thật sự

Với pháo hoa, chuyện không chỉ là nỗi sợ. Ở gần chỗ bắn, tiếng nổ có thể đủ lớn để gây hại cho tai, nhất là tai trẻ. Tổ chức Y tế Thế giới trong chương trình "Make Listening Safe" nhắc rằng tiếp xúc với âm thanh quá lớn có thể gây tổn thương thính lực vĩnh viễn, và trẻ em nên được bảo vệ.

• Xem pháo hoa giao thừa, Quốc khánh từ xa: từ cửa sổ nhà cao, bãi đất rộng cách xa trận địa, hoặc xem trên ti vi với trẻ rất nhỏ.
• Cho trẻ đội chụp tai chống ồn cỡ trẻ em khi đến các sự kiện ồn: pháo hoa, lễ hội có loa lớn, xem đua xe, hoà nhạc ngoài trời.
• Chọn chỗ đứng gần lối ra, để có thể rời đi nếu con hoảng. Đám đông pháo hoa vừa ồn vừa chen lấn.
• Múa lân Trung thu: đứng ở hàng ngoài, để con quan sát lân từ xa trước. Nhiều bé thích lân khi đã thấy người múa cởi đầu lân ra nghỉ.

Khi nào là nhạy cảm âm thanh, không chỉ là sợ

Đa số trẻ sợ tiếng động lớn sẽ bớt dần sau khoảng 4–5 tuổi. Một số trẻ thì nhạy cảm với âm thanh rõ hơn hẳn bạn bè: bịt tai với cả tiếng mà người khác thấy bình thường (tiếng quạt, tiếng lớp học, tiếng xả nước), hoảng loạn, không chịu đến những nơi có tiếng ồn quen thuộc. Nhạy cảm âm thanh có thể gặp ở trẻ có khác biệt về xử lý cảm giác, trẻ rối loạn phổ tự kỷ, hoặc ở trẻ có vấn đề về tai.

Điều này không có nghĩa trẻ nào sợ máy hút bụi cũng có vấn đề. Nhưng nếu thấy nhiều dấu hiệu như trên, nên đưa con đi khám.

Những điều nên tránh

• Bật máy hù con, đuổi theo con bằng máy hút bụi cho vui. Với con đó không phải chuyện vui.
• Ép con đứng gần: bế con lại sát trống lân, giữ tay con dưới máy sấy "để con thấy không sao".
• Chê: "Cái máy mà cũng sợ."
• Bỏ hết mọi tiếng ồn quanh con mãi mãi. Tránh hoàn toàn thì con không có dịp thấy mình chịu được. Giảm, báo trước, cho con kiểm soát — rồi dần dần trở lại sinh hoạt bình thường.
• Đưa trẻ nhỏ sát trận địa pháo hoa, sát loa lớn mà không có gì bảo vệ tai.

Khi nào cần gặp chuyên gia

Nên đưa con đến bác sĩ nhi, bác sĩ tai mũi họng hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em nếu:

• Con phản ứng dữ dội với rất nhiều loại âm thanh thường ngày, kéo dài nhiều tháng, không bớt khi lớn.
• Con không chịu đến lớp, siêu thị, nhà hàng vì sợ tiếng ồn.
• Con nói kém so với tuổi, ít đáp lại khi được gọi, kém giao tiếp mắt, chơi lặp lại — cần đánh giá phát triển.
• Con hay kêu đau tai, ù tai, hoặc có vẻ nghe kém sau một lần tiếp xúc tiếng nổ lớn — cần khám tai ngay.

Với nỗi sợ âm thanh đơn thuần, các tiêu chí chẩn đoán thường dùng xem xét ám ảnh sợ đặc hiệu khi nỗi sợ kéo dài khoảng sáu tháng trở lên và ảnh hưởng rõ đến cuộc sống. Cha mẹ không cần tự chẩn đoán, chỉ cần tìm người có chuyên môn khi thấy con khổ vì nó.

Đọc thêm / làm tiếp

• Trang của Tổ chức Y tế Thế giới về chương trình "Make Listening Safe" có thông tin về bảo vệ thính lực.
• Child Mind Institute và Raising Children Network (Úc) có bài về trẻ nhạy cảm giác quan.
• Sách tranh Too Loud Lily (Sofie Laguna) — cô bé hà mã quá ồn ào tìm ra chỗ của mình trong vở kịch; hợp để nói chuyện với con về to và nhỏ, ồn và yên.
• Thử "đi săn âm thanh" cùng con: ngồi yên một phút ở công viên, đếm xem nghe được bao nhiêu tiếng, tiếng nào to, tiếng nào nhỏ, tiếng nào dễ chịu.