Trẻ sợ độ cao — không dám lên cầu trượt, đứng run ở bậc thang leo, khóc khi đi cầu treo ở khu vui chơi — là chuyện rất thường gặp và phần nào là bản năng tự bảo vệ. Cha mẹ giúp con bằng cách để con tự leo theo sức mình, bắt đầu từ chỗ thấp, mặt đất mềm, có người lớn ở ngay bên, rồi tăng dần từng nấc; không bế con đặt lên chỗ cao con chưa tự leo tới, không ép, không chê. Đồng thời dạy con ranh giới rõ: chỗ được leo là thiết bị vui chơi đúng tuổi, còn ban công, cửa sổ, lan can, mái nhà thì không bao giờ.
Sợ độ cao: bản năng có từ khi biết bò
Năm 1960, hai nhà tâm lý học Eleanor Gibson và Richard Walk công bố thí nghiệm "vách đá ảo" (visual cliff): một tấm kính dày đặt trên bàn, nửa bên dưới kính là mặt bàn kẻ ô, nửa kia là sàn nhà kẻ ô ở thấp phía dưới, trông như một vực sâu dù kính vẫn đỡ được. Phần lớn em bé đã biết bò không chịu bò sang phía "vực", kể cả khi mẹ đứng bên kia gọi.
Những nghiên cứu sau đó, trong đó có nhóm của Joseph Campos, cho thấy sự dè chừng với độ cao gắn chặt với kinh nghiệm tự di chuyển: em bé bò được một thời gian rồi mới bắt đầu sợ chỗ hẫng. Nói cách khác, cơ thể học được độ cao nguy hiểm thế nào bằng chính việc tự đi, tự leo.
Điều này có hai ý nghĩa cho cha mẹ. Một: con sợ độ cao không phải con "nhát", mà là hệ thống báo động đang làm việc. Hai: cách tốt nhất để con có cảm giác độ cao đúng mức là để con tự leo trong môi trường an toàn, không phải bế con đặt lên cao.
Sợ vừa đủ, sợ quá mức và không sợ gì
| Con thế nào | Điều đó thường có nghĩa | Cha mẹ làm gì |
|---|---|---|
| Leo chậm, dừng lại nhìn xuống, có lúc quay xuống | Con đang tự đo sức mình — đây là cách leo tốt | Đứng gần, để con tự quyết |
| Không dám lên bậc nào, khóc khi thấy bạn leo | Nỗi sợ đang lớn hơn mối nguy | Bắt đầu từ chỗ rất thấp, đi từng nấc |
| Leo vọt lên cao, nhảy xuống từ chỗ không vừa sức | Con chưa đánh giá được rủi ro | Ở sát hơn, dạy con dừng lại nghĩ trước khi nhảy |
Cả ba kiểu trẻ đều cần cha mẹ, chỉ là cần theo những cách khác nhau. Bài này chủ yếu bàn về trẻ ở hàng thứ hai.
Vì sao có trẻ sợ độ cao nhiều hơn
- Từng ngã: ngã từ cầu trượt, trượt chân ở cầu thang.
- Cảm nhận thăng bằng chưa vững: trẻ mới tập leo, trẻ hay vấp có thể thấy chỗ cao chênh vênh hơn bạn.
- Nghe người lớn hốt hoảng: "Cẩn thận! Ngã bây giờ! Xuống ngay!" lặp lại mỗi lần con leo. Lời nhắc liên tục nói với con rằng chỗ cao là chỗ đáng sợ, kể cả khi nó không cao.
- Tính khí thận trọng: một số trẻ sinh ra đã quan sát lâu trước khi làm. Các con thường leo muộn hơn nhưng ít ngã.
An toàn trước: chỗ nào được leo, chỗ nào không
Dạy con rằng dũng cảm với độ cao là leo ở đúng chỗ, không phải leo ở chỗ cao nhất.
- Được leo: thiết bị vui chơi đúng lứa tuổi ở sân chơi có nền mềm (cát, cỏ, thảm cao su), thang leo thấp, khung leo trong nhà có đệm, cây thấp có cành chắc khi có người lớn đứng dưới.
- Không bao giờ: ban công, cửa sổ, lan can, mái nhà, tường rào, bể nước, cầu thang không có tay vịn, thiết bị vui chơi dành cho người lớn hơn.
- Trong nhà: không kê giường, ghế, kệ sát cửa sổ hoặc lan can ban công; lắp chấn song hoặc khoá hạn chế độ mở cửa sổ ở nhà cao tầng. Trẻ nhỏ leo lên đồ đạc rất nhanh.
- Ở khu du lịch: cầu treo, cầu kính, đài quan sát chỉ đi khi có lan can chắc chắn, đúng quy định nơi đó, người lớn nắm tay con.
Chơi có chút mạo hiểm — leo trèo, chạy nhảy, giữ thăng bằng — có lợi cho sự phát triển của trẻ; nhà nghiên cứu Ellen Sandseter (Na Uy) cho rằng những trải nghiệm hồi hộp vừa sức có thể giúp trẻ bớt sợ về sau. Bài riêng về chủ đề này ở mục Nuôi dưỡng lòng can đảm. Ở đây chỉ nhắc nguyên tắc: vừa sức, có người lớn ở gần, có mặt đất mềm, tăng dần từng nấc.
Việc làm được ngay: từng nấc ở sân chơi
Với cầu trượt
- Ngồi ở chân cầu trượt, sờ mặt trượt, đẩy xe đồ chơi trượt xuống.
- Leo lên hai, ba bậc rồi tự leo xuống.
- Trượt từ đoạn giữa, bố mẹ đứng ở chân đón.
- Leo lên đỉnh, ngồi một lúc nhìn xung quanh, rồi chọn trượt hoặc leo xuống thang.
- Tự trượt từ đỉnh.
Với thang leo, khung leo
- Để con tự đặt tay, đặt chân. Cha mẹ đứng sát bên dưới nhưng không nâng, không đẩy.
- Dạy quy tắc ba điểm: luôn có ba trong bốn tay chân bám vào thang.
- Thoả thuận "điểm dừng": "Leo đến thanh màu đỏ thôi, rồi xuống."
Với cầu treo, cầu rung ở khu vui chơi
- Đứng ở đầu cầu xem bạn khác đi; bố mẹ đi thử một lượt trước.
- Con đi, bố mẹ đi cạnh nắm tay hoặc đi phía sau.
- Bám hai tay vào dây, nhìn về phía trước chứ không nhìn xuống chân.
Câu nói mẫu
- "Con leo đến đâu thì tuỳ con. Mẹ đứng ngay đây."
- "Con thấy chân có chắc không? Tay bám chưa? Ừ, giờ con chọn bước tiếp hay xuống."
- "Xuống cũng là một lựa chọn giỏi. Biết lúc nào nên dừng là khôn đấy."
- Thay cho "cẩn thận!": "Con nhìn chân trái đặt vào đâu nhé." — một lời nhắc cụ thể giúp con tập trung, không làm con hoảng.
- Sau đó: "Tuần trước con lên ba bậc, hôm nay năm bậc. Con tự leo đấy."
Đừng bế con đặt lên cao
Đây là lời khuyên mà nhiều chuyên gia về vận động trẻ em nhắc lại: nếu con chưa tự leo lên được một chỗ, thì đừng bế con đặt lên đó. Con tự leo tới đâu thì cơ thể con đã "biết" đường xuống từ đó. Còn bị đặt lên chỗ chưa tự leo tới, con vừa sợ, vừa không biết cách xuống, vừa dễ ngã hơn. Với trẻ sợ độ cao, bế lên đỉnh cầu trượt "cho quen" thường chỉ làm con sợ thêm.
Những điều nên tránh
- Ép: "Lên đi, có gì đâu mà sợ", kéo tay con lên thang.
- Hù dọa và la hét liên tục: "Ngã gãy chân bây giờ!" Nhắc cụ thể và bình tĩnh tốt hơn.
- Chê, so sánh: "Em gái còn dám trượt kìa."
- Thách: "Dám leo lên cái tường kia không?" — thách đố về độ cao là con đường ngắn nhất dẫn đến liều.
- Coi con đã dám là an toàn: trẻ vừa vượt được nỗi sợ hay hăng hái quá mức. Vẫn cần người lớn ở gần.
Và một ranh giới cần nói rõ với trẻ lớn: những video "thử thách" đứng mép mái nhà, trèo lan can cầu, đu cửa sổ trên mạng là liều, không phải dũng. Người dũng cảm biết sợ đúng chỗ.
Khi nào cần gặp chuyên gia
Hãy hỏi bác sĩ nhi nếu:
- Con sợ cả độ cao rất thấp (bậc cầu thang, ghế đẩu) kèm hay ngã, vụng về rõ so với bạn — có thể cần đánh giá vận động, thăng bằng, thị lực.
- Nỗi sợ kéo dài nhiều tháng, ngày càng nặng, làm con không dám đi cầu thang ở trường, không dám ra sân chơi.
- Con từng ngã nặng, sau đó né tránh và gặp ác mộng nhiều tuần.
Các tiêu chí chẩn đoán thường dùng xem xét ám ảnh sợ đặc hiệu khi nỗi sợ kéo dài khoảng sáu tháng trở lên và ảnh hưởng rõ đến cuộc sống. Bác sĩ có thể giới thiệu chuyên gia tâm lý hoặc chuyên viên vận động trị liệu tuỳ trường hợp.
Đọc thêm / làm tiếp
- Raising Children Network (Úc) có bài về chơi ngoài trời và leo trèo an toàn theo độ tuổi.
- Sách cho cha mẹ: Balanced and Barefoot của Angela Hanscom (2016), một chuyên viên vận động trị liệu, bàn vì sao trẻ cần vận động tự do ngoài trời để phát triển thăng bằng.
- Cuối tuần, tìm một sân chơi có nền cát hoặc cao su, đến lúc vắng người để con tập không bị giục.
- Câu hỏi để nói chuyện với con: "Ở trên cao con thấy được những gì mà ở dưới không thấy?"
Câu hỏi thường gặp
Trẻ sợ độ cao có bình thường không?
Có. Dè chừng độ cao là bản năng xuất hiện từ khi trẻ biết bò, giúp trẻ tránh bị ngã. Nhiều trẻ sợ cầu trượt, thang leo trong một giai đoạn rồi tự bớt dần khi có thêm kinh nghiệm leo trèo an toàn.
Trẻ không dám chơi cầu trượt phải làm sao?
Cho con làm quen từng nấc: ngồi ở chân cầu trượt, leo vài bậc rồi xuống, trượt từ đoạn giữa có bố mẹ đón, rồi mới lên đỉnh. Để con tự leo, không bế lên đỉnh, không ép và khen sự cố gắng của con.
Có nên bế trẻ lên chỗ cao cho quen không?
Không nên. Khi tự leo, trẻ biết sức mình và biết đường xuống; bị bế đặt lên chỗ chưa tự leo tới, trẻ vừa sợ hơn vừa dễ ngã. Hãy để con tự đi từng bước trong môi trường an toàn.
Làm sao dạy trẻ phân biệt leo trèo an toàn và liều lĩnh?
Nói rõ chỗ được leo là thiết bị vui chơi đúng tuổi, có nền mềm, có người lớn ở gần. Ban công, cửa sổ, lan can, mái nhà và các thử thách trên mạng là chỗ không bao giờ leo, vì đó là liều chứ không phải dũng cảm.
Khi nào trẻ sợ độ cao cần đi khám?
Khi nỗi sợ kéo dài nhiều tháng, ngày càng nặng và làm trẻ né tránh sinh hoạt bình thường, hoặc khi trẻ sợ cả độ cao rất thấp kèm hay ngã, vụng về. Bác sĩ nhi có thể kiểm tra vận động, thị lực và giới thiệu chuyên gia phù hợp.