Nỗi sợ của trẻ cần được chuyên gia xem khi nó kéo dài nhiều tuần, nhiều tháng không dịu đi; khi nó quá mức so với tuổi và so với mối nguy thật; khi con né tránh ngày càng nhiều; hoặc khi nó làm con mất ngủ, bỏ ăn, đau bụng, không chịu đi học. Bước đầu tiên thường là gặp bác sĩ nhi, người có thể loại trừ nguyên nhân sức khoẻ và giới thiệu đến khoa tâm lý hoặc tâm thần nhi, hay chuyên gia tâm lý trẻ em. Lo âu ở trẻ em chữa được, và giúp sớm thường nhẹ nhàng hơn chờ đến khi nỗi sợ đã ăn sâu.
Sợ bình thường và sợ cần giúp: ranh giới ở đâu
Hầu như trẻ nào cũng có những nỗi sợ theo tuổi: bóng tối, chó, sấm, người lạ, ngày đầu đi học. Phần lớn tự nhạt dần khi con lớn và được cha mẹ đồng hành. Vậy làm sao biết lúc nào không nên chờ nữa?
| Thường là bình thường | Nên tìm người hỗ trợ |
|---|---|
| Nỗi sợ đúng với tuổi (bé 4 tuổi sợ tối) | Nỗi sợ không hợp tuổi hoặc dữ dội khác thường |
| Dỗ được, có cha mẹ ở bên thì bình tĩnh lại | Không ai dỗ được, hoảng loạn kéo dài |
| Kéo dài vài tuần rồi nhạt dần | Kéo dài nhiều tuần, nhiều tháng, hoặc ngày càng nặng |
| Chỉ tránh đúng thứ mình sợ | Né tránh lan rộng: không ra sân, không đi học, không sang nhà ai |
| Ăn ngủ, học hành, chơi với bạn vẫn ổn | Mất ngủ, bỏ ăn, đau bụng đau đầu lặp lại, sút học, thu mình |
| Một hai nỗi sợ | Lo lắng về rất nhiều thứ, hỏi đi hỏi lại để được trấn an |
Nếu cột bên phải có từ hai ba ô đúng với con, cha mẹ nên đặt lịch khám, không cần chờ "để xem thêm".
Các mốc thời gian mà chuyên gia hay dùng
Các bác sĩ và nhà tâm lý thường tham khảo bộ tiêu chí chẩn đoán DSM-5 của Hội Tâm thần học Hoa Kỳ. Cha mẹ không dùng bộ tiêu chí này để tự chẩn đoán — nhưng biết các mốc thời gian giúp mình hình dung "bao lâu là lâu":
- Lo âu chia ly (sợ xa cha mẹ quá mức, lo cha mẹ gặp chuyện, không chịu đi học, không chịu ngủ riêng): với trẻ em, các tiêu chí thường dùng lấy mốc kéo dài khoảng 4 tuần trở lên.
- Ám ảnh sợ đặc hiệu (sợ một thứ cụ thể như chó, nước, độ cao, máu, tiếng động): thường là khoảng 6 tháng trở lên, nỗi sợ quá mức so với mối nguy và gây né tránh rõ.
- Lo âu xã hội (sợ bị đánh giá, bị chê cười khi có mặt người khác, kể cả với bạn cùng tuổi): cũng thường lấy mốc khoảng 6 tháng.
- Câm chọn lọc (nói bình thường ở nhà nhưng không nói ở trường hay nơi khác): ít nhất 1 tháng, không tính tháng đầu tiên đi học.
Những con số này là cột mốc tham khảo. Nỗi sợ ngắn hơn nhưng nặng — con không ăn không ngủ được — vẫn là lý do chính đáng để đi khám ngay.
Dấu hiệu cần giúp ngay, không chờ
- Con nói muốn chết, muốn biến mất, có hành vi tự làm đau mình: gọi 115 hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất, ở cạnh con, nói với một người lớn tin cậy khác.
- Nghi con bị xâm hại, bạo lực, bị bắt nạt nghiêm trọng (nỗi sợ xuất hiện đột ngột với một người, một nơi cụ thể, kèm thay đổi tâm trạng, giấc ngủ, vết thương lạ): gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
- Con hoảng loạn đến mức bỏ chạy ra đường, ngất, khó thở kéo dài.
- Con bỏ ăn, sụt cân rõ trong thời gian ngắn.
Nên tìm đến ai
- Bác sĩ nhi — điểm bắt đầu tốt nhất. Một số triệu chứng tưởng là sợ hãi có nguyên nhân thể chất: khó thở khi ngủ làm trẻ hay thức giấc, vấn đề tuyến giáp, đau tai, nghe kém, thị lực kém. Bác sĩ nhi kiểm tra những điều này rồi giới thiệu tiếp.
- Khoa tâm lý hoặc khoa tâm thần nhi của bệnh viện nhi hay bệnh viện đa khoa lớn. Các bệnh viện nhi lớn ở Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và nhiều thành phố khác đều có đơn vị chăm sóc sức khoẻ tâm thần trẻ em.
- Chuyên gia tâm lý lâm sàng trẻ em — người thực hiện trị liệu tâm lý. Nên hỏi về đào tạo, kinh nghiệm với trẻ cùng lứa tuổi và phương pháp họ dùng.
- Thầy cô, nhân viên tâm lý học đường — không chẩn đoán, nhưng là người quan sát con ở môi trường mà cha mẹ không thấy, và cần được phối hợp.
Trị liệu cho trẻ sợ hãi thường gồm những gì
Nhiều hướng dẫn chuyên môn quốc tế coi liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT) có yếu tố tiếp xúc dần với nỗi sợ là cách điều trị tâm lý hàng đầu cho lo âu ở trẻ. Với trẻ nhỏ, liệu pháp thường trông giống như chơi: vẽ nỗi sợ, đặt tên cho nó, lập "bậc thang" từ dễ đến khó rồi leo từng bậc, học cách thở chậm, học cách tự nói với mình.
Cha mẹ là một phần của trị liệu. Nhà tâm lý Eli Lebowitz (Đại học Yale) phát triển chương trình SPACE, làm việc hoàn toàn với cha mẹ chứ không trực tiếp với trẻ. Ông chỉ ra một điều mà nhiều gia đình không nhận thấy: khi cha mẹ liên tục "chiều theo" nỗi sợ — trả lời đi trả lời lại cùng một câu hỏi trấn an, ngủ cùng con mỗi đêm, xin cho con nghỉ học, đổi đường đi để tránh chó — thì vô tình nỗi sợ được nuôi lớn. SPACE dạy cha mẹ hai việc cùng lúc: công nhận nỗi sợ của con và tin rằng con chịu được, rồi giảm dần những sự chiều theo đó. Nghiên cứu của nhóm ông cho thấy cách làm việc qua cha mẹ này có hiệu quả tương đương với trị liệu trực tiếp cho trẻ.
Thuốc chỉ được bác sĩ chuyên khoa cân nhắc trong một số trường hợp, sau khi khám kỹ. Cha mẹ không tự mua thuốc an thần, thuốc ngủ cho trẻ.
Việc làm được ngay trước buổi khám
- Ghi nhật ký một hai tuần: nỗi sợ xuất hiện lúc nào, ở đâu, kéo dài bao lâu, con nói gì, mình làm gì thì con dịu lại.
- Ghi những gì đã thay đổi: chuyển nhà, em bé ra đời, đổi trường, người thân ốm, cha mẹ căng thẳng.
- Hỏi thầy cô con ở lớp thế nào.
- Nói với con về buổi khám bằng lời đơn giản, không dọa: "Mình đi gặp cô bác sĩ chuyên giúp các bạn nhỏ khi các bạn hay lo. Cô sẽ nói chuyện và chơi với con."
Câu nói mẫu
- "Bố mẹ thấy dạo này con lo nhiều quá, mệt lắm phải không. Mình tìm người giỏi giúp mình nhé."
- "Đi gặp cô tâm lý không có nghĩa là con hư hay con có lỗi. Giống như đau răng thì gặp nha sĩ thôi."
- "Con muốn bố mẹ ngồi cùng hay chờ bên ngoài?"
Những điều nên tránh
- Chờ "lớn tự hết" khi đã thấy rõ con khổ nhiều tháng.
- Dùng lời dọa để đưa con đi khám: "Không ngoan thì đưa đi bác sĩ tâm thần."
- Tự chẩn đoán qua mạng rồi gán tên bệnh cho con trước mặt con và người thân.
- Tìm "thầy" hay cách chữa không rõ nguồn gốc: cúng vía, xem bói, thuốc không rõ thành phần.
- Bỏ dở trị liệu sau vài buổi vì con chưa đỡ ngay. Liệu pháp cần thời gian, và có tuần con sẽ thấy khó hơn trước khi dễ hơn.
Đọc thêm / làm tiếp
- Child Mind Institute (childmind.org) có các bài dành cho cha mẹ về từng dạng lo âu ở trẻ, viết dễ hiểu.
- Eli Lebowitz, Breaking Free of Child Anxiety and OCD: A Scientifically Proven Program for Parents (2021) — sách về chương trình SPACE dành cho cha mẹ.
- Sách tranh cho trẻ: What to Do When You Worry Too Much (Dawn Huebner, 2006) — sách bài tập cho trẻ khoảng 6–12 tuổi, ví nỗi lo như một cây cà chua càng được "tưới" bằng sự chú ý thì càng lớn, rồi chỉ cho trẻ cách thu nhỏ nó lại.
- Câu hỏi để nói chuyện với con: "Nếu nỗi lo của con là một con vật, nó trông thế nào? Nó to bằng gì? Khi nào nó nhỏ lại?"
Câu hỏi thường gặp
Khi nào trẻ sợ hãi cần đi khám tâm lý?
Khi nỗi sợ kéo dài nhiều tuần, nhiều tháng không bớt, quá mức so với tuổi, làm trẻ né tránh ngày càng nhiều hoặc ảnh hưởng đến ăn ngủ, học hành, chơi với bạn. Nên bắt đầu bằng việc gặp bác sĩ nhi để được giới thiệu tiếp.
Trẻ lo âu nên khám ở đâu?
Bước đầu là bác sĩ nhi; sau đó có thể là khoa tâm lý hoặc tâm thần nhi của bệnh viện nhi, bệnh viện đa khoa lớn, hoặc chuyên gia tâm lý lâm sàng trẻ em. Nên phối hợp thêm với thầy cô ở trường.
Lo âu ở trẻ em có chữa được không?
Có. Liệu pháp nhận thức – hành vi có yếu tố tiếp xúc dần với nỗi sợ được xem là cách điều trị tâm lý hàng đầu và giúp phần lớn trẻ cải thiện rõ. Cha mẹ tham gia vào quá trình trị liệu giúp kết quả tốt hơn.
Lo âu chia ly kéo dài bao lâu thì đáng lo?
Với trẻ em, các tiêu chí chẩn đoán thường dùng xem xét lo âu chia ly khi tình trạng kéo dài khoảng 4 tuần trở lên, quá mức so với tuổi và ảnh hưởng đến sinh hoạt như không chịu đi học, không ngủ được. Cha mẹ không cần tự chẩn đoán mà nên hỏi bác sĩ.
Cha mẹ chiều theo nỗi sợ của con có sao không?
Thỉnh thoảng giúp con tránh một tình huống quá sức là bình thường. Nhưng nếu cả nhà liên tục điều chỉnh sinh hoạt quanh nỗi sợ, nỗi sợ thường được duy trì và lớn dần. Các chương trình như SPACE giúp cha mẹ vừa thông cảm vừa giảm dần sự chiều theo đó.